Türkiyede Modernleşme ve Sosyoloji

2. ÜNİTE: TÜRKİYE'DE MODERNLEŞME VE SOSYOLOJİ

2.1. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Modernleşme Süreci

Modern: "Şimdiye ait olan", yeni olan.
Modernite: 18. yüzyılda Batı Avrupa'da başlayan; akılcılık, bireycilik, kapitalizm, sekülerleşme, sanayileşme ve kentleşmeyi içeren toplumsal yaşam biçimi.
Modernleşme: Modern düzeni kurma süreci; Batı dışı toplumlarda devlet öncülüğünde yürütülen dönüşüm programıdır.

Modernleşmenin Nedenleri: Askerî yenilgiler, ekonomik bağımlılık, merkezî otoritenin zayıflaması ve devletin bekasını sağlama çabası. Siyaset, hukuk, eğitim, ekonomi, din, aile ve kültür alanlarında köklü reformlar yapılmıştır.
Modernleşmenin Sonuçları:

Sosyal Sonuçlar: Kentleşme, çekirdek aileye geçiş, modern eğitimli kadroların yetişmesi, basın ve kamuoyunun güçlenmesi.
Siyasal Sonuçlar: Padişah yetkilerinin sınırlandırılması, meşrutiyet rejimleri, halifeliğin kaldırılması, laik ve ulusal ulus devlet modelinin benimsenmesi.
Ekonomik Sonuçlar: 1838 Baltalimanı Antlaşması ile iç üretimin zarar görmesi, hammadde sağlayan konuma düşülmesi, Cumhuriyet döneminde "milli iktisat" ve devletçi ekonomi politikaları.
Kültürel Sonuçlar: Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi, Darülfünun'un kurulması, pozitif bilimlerin yaygınlaşması ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu.

Said Halim Paşa: Taklitçi modernleşmenin kimlik tartışmalarına yol açtığını savunur. İslam ahlakı ile Batı'nın bilim ve teknik araçlarının dengelenmesini, milli birleştirme programının seçkin bir aydın zümre öncülüğünde yapılmasını savunur.
Niyazi Berkes: Modernleşmenin nedeninin ekonomik zorunluluk olduğunu belirtir. Tanzimat'la başlayan ikili yapının sekülerleşme ve laik bir ulus devletin kurulmasıyla çözüme kavuştuğunu savunur.
Nurettin Topçu: Taklitçi modernleşmenin toplumu ruhsuz ve maddeci bir kitleye dönüştürdüğünü savunur. Çözümün Anadolu bilgeliğine ve İslami öze dönüş olduğunu belirtir.
Şerif Mardin: Modernleşmeyi yorumcu yaklaşımla ele alır. Osmanlı ve Türk toplumundaki yönetici kesim (merkez) ile halk (çevre) arasındaki kopukluğu açıklayan "merkez-çevre kuramı"nı geliştirmiştir. Bu süreci "devlet eliyle sosyal mühendislik" olarak tanımlar.

Farklı Ülkelerin Modernleşme Süreçleri: Rusya, İran, Japonya (Meiji Dönemi) ve Türkiye; hiçbir zaman sömürge olmamış, devlet öncülüğünde ve "gecikmişlik" algısıyla modernleşme yürütmüş ülkelerdir. Ziya Gökalp'in hars ve medeniyet ayrımı ile Japonların "Wakon Yosai (Japon ruhu ve Batı ilmi)" sloganı benzerlik gösterir.

2.2. Tarihsel Bağlamda Türkiye'de Sosyolojinin Doğuşu ve Gelişimi

Doğuş Koşulları: Türkiye'de sosyoloji, Osmanlı'nın dağılma tehlikesine karşı devlet ve toplum yapılanması oluşturma arayışından doğmuştur. 1914'te Darülfünun'da ders olarak okutulmaya başlanmıştır. Etkili olan olgular: Sömürgecilik ve Batı yayılmacılığı, ekonomik bunalımlar (Düyün-ı Umûmiye), milliyetçilik ve milliyetçi isyanlar, merkezileşme, sanayileşme, kentleşme, pozitivizm, Batıcılık ve muhafazakârlık.
Kurucu Sosyologlar:

Ziya Gökalp: Türk sosyolojisinin teorik temellerini atmıştır. Modernleşmeyi hars (kültür; dil, din, manevi değerler) ve medeniyet (teknolojik, rasyonel unsurlar) ayrımı ile kavramsallaştırmıştır ("Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak"). “Hak yok, vazife vardır” diyerek kolektivist (ortaklaşacı) anlayışı savunmuştur. Millî iktisat ve solidarizm (dayanışmacılık) yanlısıdır. Fikirleri Atatürk reformlarında etkili olmuştur.
Sabahattin Bey (Prens Sabahattin): Liberal ve bireyci anlayışın temsilcisidir. Siyasette adem-i merkeziyet (yerinden yönetim) ilkesini ve Le Play'in monografi yöntemini savunmuştur. Sosyal sorunların kaynağını yönetim ilişkilerinde görür; eğitimde Anglosakson modelini, ekonomide ise bireysel teşebbüsü savunmuştur.